“Style uczenia się (wzrokowiec, słuchowiec, kinestetyk) pomagają w nauce”

Na czym polega mit o stylach uczenia się?

Mit o stylach uczenia się (ang. learning styles) głosi, że każdy człowiek ma dominujący styl przyswajania informacji — wzrokowy (wizualny), słuchowy (audytywny) lub kinestetyczny (ruchowy) — i że dopasowanie metody nauczania do preferowanego stylu ucznia znacząco poprawia efektywność uczenia się. W literaturze anglojęzycznej model ten znany jest jako VAK (Visual-Auditory-Kinesthetic) lub VARK (z dodaniem Read/Write — czytanie/pisanie).

Warianty i modele

Style uczenia się to nie jeden model, lecz cała rodzina teorii. Monumentalny przegląd Coffield, Moseley, Hall i Ecclestone z 2004 roku zidentyfikował aż 71 różnych modeli stylów uczenia się, z których 13 wybrano do szczegółowej analizy. Oprócz modelu VAK/VARK, popularne warianty obejmują:

• Model Kolba (1984) — wyróżniający uczenie się przez doświadczenie, refleksję, konceptualizację i eksperymentowanie.
• Model Honey i Mumforda — dzielący uczniów na aktywistów, refleksyjnych, teoretyków i pragmatyków.
• Model Dunna i Dunna — uwzględniający preferencje środowiskowe, emocjonalne, socjologiczne, fizjologiczne i psychologiczne.
• Model inteligencji wielorakich Gardnera — choć Gardner sam wielokrotnie zaznaczał, że jego teoria nie jest teorią stylów uczenia się.

Skala rozpowszechnienia

Mit o stylach uczenia się jest prawdopodobnie najbardziej rozpowszechnionym neuromitem w edukacji. Badanie Dekker i współpracowników (2012) wykazało, że 93% nauczycieli w Wielkiej Brytanii wierzy, iż ludzie uczą się lepiej, gdy informacje są prezentowane zgodnie z ich preferowanym stylem. Podobne wskaźniki odnotowano w Holandii, Turcji, Grecji i Chinach. Badanie Newtona i Miah (2017) na próbie 114 brytyjskich nauczycieli akademickich wykazało, że 64% próbowało dostosowywać swoje nauczanie do stylów uczenia się studentów.

Koncepcja stylów uczenia się jest także głęboko zakorzeniona w polskim systemie edukacji. Terminy „wzrokowiec", „słuchowiec" i „kinestetyk" są powszechnie używane przez nauczycieli, pedagogów i rodziców, a testy określające „typ ucznia" są standardowym elementem wielu programów szkoleniowych i poradników edukacyjnych.

Korzenie koncepcji — lata 70. XX wieku

Koncepcja stylów uczenia się ma swoje korzenie w ruchu indywidualizacji nauczania lat 70. XX wieku. Idea ta wyrosła z uzasadnionego pedagogicznego postulatu, że uczniowie różnią się między sobą i że nauczanie powinno uwzględniać te różnice. Problem polega na tym, że z trafnej obserwacji (ludzie się różnią) wyciągnięto błędny wniosek (najlepiej uczyć każdego „w jego stylu").

Jednym z pierwszych formalnych modeli był model Davida Kolba z 1984 roku, opisany w pracy Experiential Learning. Kolb zaproponował cykl uczenia się obejmujący cztery etapy i cztery odpowiadające im style. Jego model szybko zyskał popularność w szkoleniach korporacyjnych i edukacji wyższej.

Kwestionariusz VARK — Neil Fleming (1987)

Najbardziej popularny w Polsce wariant — podział na wzrokowców, słuchowców i kinestetyków — wywodzi się z kwestionariusza VARK opracowanego przez nowozelandzkiego pedagoga Neila Fleminga w 1987 roku. Fleming zaproponował prosty test samooceny, który kategoryzował uczniów na podstawie deklarowanych preferencji sensorycznych. Paradoksalnie, sam Fleming w późniejszych pracach zastrzegał, że VARK mierzy preferencje, a nie rzeczywiste zdolności, i że wynik testu nie powinien być jedynym kryterium doboru metod nauczania. Te zastrzeżenia zostały jednak zignorowane przez entuzjastycznych praktyków.

Ekspansja w edukacji — lata 90. i 2000.

W latach 90. koncepcja stylów uczenia się została masowo włączona do programów kształcenia nauczycieli na całym świecie. Podręczniki pedagogiki, kursy metodyczne i programy doskonalenia zawodowego traktowały style uczenia się jako ustalony fakt naukowy. Powstał cały przemysł komercyjny: kwestionariusze diagnostyczne, programy szkoleniowe, materiały dydaktyczne dostosowane do poszczególnych stylów.

W Polsce koncepcja ta rozpowszechniła się szczególnie w latach 2000., gdy terminologia „wzrokowiec/słuchowiec/kinestetyk" stała się standardowym elementem języka edukacyjnego. Do dziś testy określające „typ ucznia" są powszechnie stosowane w polskich szkołach, poradniach psychologiczno-pedagogicznych i na kursach dla nauczycieli.

Przebudzenie naukowe — od 2004 roku

Przełomem w krytyce stylów uczenia się był raport Coffielda i współpracowników z 2004 roku, zamówiony przez brytyjskie Learning and Skills Research Centre. Autorzy przeanalizowali 3 800 publikacji i 71 modeli stylów uczenia się, dochodząc do wniosku, że większość z nich ma słabe podstawy teoretyczne i empiryczne. Od tego czasu naukowa krytyka stylów uczenia się nabrała rozpędu, osiągając punkt kulminacyjny w przełomowym artykule Pashlera i współpracowników z 2008 roku.

Przełomowy przegląd Pashlera i współpracowników (2008)

Najważniejszym i najczęściej cytowanym badaniem obalającym koncepcję stylów uczenia się jest przegląd Pashlera, McDaniela, Rohrera i Bjorka (2008), opublikowany w prestiżowym Psychological Science in the Public Interest (DOI: 10.1111/j.1539-6053.2009.01038.x). Zespół czterech wybitnych psychologów kognitywnych określił rygorystyczne kryteria metodologiczne, które musi spełnić badanie, aby potwierdzić hipotezę o dopasowaniu (meshing hypothesis):

• Uczniów należy przydzielić do grup na podstawie obiektywnej miary stylu uczenia się.
• Uczniów z każdej grupy należy losowo przydzielić do co najmniej dwóch metod nauczania.
• Wszyscy uczniowie muszą zdawać ten sam test końcowy.
• Wyniki muszą wykazać interakcję krzyżową — tzn. „wzrokowcy" muszą uczyć się lepiej przy metodach wizualnych, a „słuchowcy" przy metodach audytywnych.

Po przeglądzie dostępnej literatury autorzy stwierdzili, że nie istnieje odpowiednia baza dowodowa uzasadniająca stosowanie diagnozy stylów uczenia się w praktyce edukacyjnej. Zdecydowana większość badań albo nie spełniała wymaganych kryteriów metodologicznych, albo — jeśli je spełniała — nie potwierdzała hipotezy o dopasowaniu.

Badanie Rogowsky, Calhouna i Tallal (2015)

Jednym z najstaranniej zaprojektowanych badań testujących hipotezę o dopasowaniu jest eksperyment Rogowsky, Calhouna i Tallal (2015), opublikowany w Journal of Educational Psychology (DOI: 10.1037/a0037478). Badacze zbadali dorosłych z wyższym wykształceniem, przydzielając ich do nauki za pośrednictwem audiobooków cyfrowych lub e-tekstów, i sprawdzili, czy deklarowany styl uczenia się (audytywny vs. wizualny-słowny) wpływa na wyniki.

Wyniki były jednoznaczne: nie wykazano statystycznie istotnego związku między preferencją stylu uczenia się a trafnością rozumienia — ani w testach natychmiastowych, ani odroczonych. Badanie to jest uznawane za jedno z nielicznych, które w pełni spełniło rygorystyczne kryteria metodologiczne określone przez Pashlera i współpracowników.

Badanie Husmann i Volk (2019)

Kolejnym istotnym badaniem jest praca Husmann i O'Loughlin (2019), opublikowana w Anatomical Sciences Education (DOI: 10.1002/ase.1777), zatytułowana „Another Nail in the Coffin for Learning Styles?". Badacze przeanalizowali 426 studentów anatomii, którzy wypełnili kwestionariusz VARK i raportowali swoje strategie uczenia się. Wyniki wykazały, że większość studentów nie stosowała strategii odpowiadających ich deklarowanemu stylowi VARK, a wyniki w nauce anatomii nie korelowały z żadną kategorią VARK.

Przegląd Coffielda i współpracowników (2004)

Fundamentalny przegląd Coffielda, Moseley, Hall i Ecclestone (2004), zamówiony przez Learning and Skills Research Centre, przeanalizował 3 800 publikacji naukowych i zidentyfikował 71 modeli stylów uczenia się. Spośród 13 modeli wybranych do szczegółowej analizy, żaden nie spełniał w pełni kryteriów rzetelności, trafności i wartości predykcyjnej. Autorzy stwierdzili, że większość narzędzi diagnostycznych ma niską rzetelność test-retest, co oznacza, że ta sama osoba może otrzymać inny wynik za każdym razem, gdy wypełnia kwestionariusz.

Willingham, Hughes i Dobolyi (2015)

Przegląd Willinghama, Hughesa i Dobolyi (2015), opublikowany w Teaching of Psychology (DOI: 10.1177/0098628315589505), potwierdził, że mimo powszechnej wiary w style uczenia się, naukowe poparcie dla tych teorii jest niewystarczające. Autorzy argumentowali, że czas i energia edukatorów są lepiej wykorzystane na strategie o udowodnionej skuteczności.

Dlaczego mit o stylach uczenia się jest szkodliwy?

Wiara w style uczenia się nie jest nieszkodliwa — ma poważne konsekwencje edukacyjne i psychologiczne:

• Szufladkowanie uczniów: Przypisanie etykiety „wzrokowiec" lub „kinestetyk" może prowadzić do samoograniczenia — uczeń rezygnuje ze strategii, które faktycznie mogłyby mu pomóc, bo „to nie jest mój styl".
• Marnowanie zasobów: Szkoły i uczelnie wydają ograniczone budżety na kwestionariusze diagnostyczne, szkolenia nauczycieli i materiały dostosowane do „stylów", zamiast inwestować w metody o udowodnionej skuteczności.
• Odwracanie uwagi od skutecznych strategii: Badania w psychologii poznawczej zidentyfikowały techniki uczenia się o silnym poparciu naukowym — takie jak aktywne przypominanie (retrieval practice), powtarzanie rozłożone w czasie (spaced repetition), przeplatanie materiału (interleaving) i elaboracja — które działają niezależnie od „stylu" ucznia. Mit o stylach uczenia się odciąga uwagę od tych technik.
• Podważanie zaufania do nauki: Gdy uczniowie odkrywają, że to, czego uczono ich jako „fakt naukowy", jest mitem, może to podważyć ich zaufanie do edukacji i psychologii jako dyscyplin naukowych.

Co działa zamiast tego?

Zamiast dopasowywać nauczanie do „stylu" ucznia, warto stosować wielomodalne podejście do nauczania — czyli łączenie metod wizualnych, słuchowych i praktycznych dla wszystkich uczniów. Badania pokazują, że różnorodność bodźców poprawia uczenie się u każdego, a najskuteczniejsze strategie — aktywne testowanie wiedzy, rozłożone powtórki i łączenie nowego materiału z wcześniejszą wiedzą — są uniwersalne i powinny być fundamentem praktyki edukacyjnej.