Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia nastroju

Zaburzenia nastroju (afektywne) obejmują przede wszystkim depresję (epizod depresyjny i zaburzenie depresyjne nawracające) oraz chorobę afektywną dwubiegunową (ChAD). Depresja jest jednym z najczęstszych zaburzeń psychicznych na świecie — według WHO dotyka ponad 280 milionów ludzi globalnie.

W Polsce dane z badania EZOP wskazują, że rozpowszechnienie epizodu depresyjnego w ciągu życia wynosi ok. 3%, a dystymii — 1,2%. Nowsze badania z lat 2022–2023 z użyciem narzędzia przesiewowego PHQ-8 sugerują jednak znacznie szersze występowanie objawów depresyjnych — ok. 25,8% dorosłych wykazuje co najmniej łagodne objawy, co może odzwierciedlać zarówno rzeczywisty wzrost chorobowości (szczególnie po pandemii COVID-19), jak i różnice metodologiczne.

Choroba afektywna dwubiegunowa charakteryzuje się naprzemiennymi epizodami manii (lub hipomanii) i depresji. W klasyfikacji ICD-11 wyróżnia się typ I (z pełnymi epizodami manii) i typ II (z hipomanią). Rozpowszechnienie ChAD w populacji polskiej szacuje się na ok. 1,5–2%.

• Objawy depresji: obniżony nastrój, utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności (anhedonia), zaburzenia snu i apetytu, zmęczenie, poczucie winy, trudności z koncentracją, myśli samobójcze
• Objawy manii: podwyższony lub drażliwy nastrój, zmniejszona potrzeba snu, gonitwa myśli, zwiększona aktywność, ryzykowne zachowania, poczucie wielkościowości
• Leczenie: farmakoterapia (leki przeciwdepresyjne, stabilizatory nastroju), psychoterapia (CBT, terapia interpersonalna), w przypadkach opornych — elektrowstrząsy (ECT)

Zaburzenia lękowe

Zaburzenia lękowe stanowią jedną z najczęstszych grup zaburzeń psychicznych. W klasyfikacji ICD-11 i DSM-5-TR wyodrębnia się kilka głównych jednostek: uogólnione zaburzenie lękowe (GAD), zaburzenie lękowe z napadami paniki, fobię społeczną (lęk społeczny), fobie specyficzne oraz agorafobię.

Dane z badania EZOP Polska wskazują, że zaburzenia lękowe występują częściej u kobiet niż u mężczyzn. Rozpowszechnienie w ciągu życia w populacji polskiej kształtuje się następująco: fobia specyficzna — 4,3%, agorafobia — 1,8%, zaburzenie paniczne — ok. 6,2% (8,5% u kobiet, 3,9% u mężczyzn), fobia społeczna — ok. 1,8%.

Uogólnione zaburzenie lękowe (GAD) cechuje się przewlekłym, nadmiernym lękiem i zamartwianiem się, któremu towarzyszą objawy somatyczne: napięcie mięśniowe, niepokój ruchowy, bezsenność, drażliwość i trudności z koncentracją. GAD często współwystępuje z depresją.

Zaburzenie paniczne objawia się nawracającymi, niespodziewanymi napadami paniki — epizodami intensywnego lęku z objawami somatycznymi (kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, uczucie derealizacji), po których pojawia się lęk antycypacyjny.

Fobia społeczna to intensywny lęk przed sytuacjami społecznymi i oceną ze strony innych, prowadzący do unikania takich sytuacji. W leczeniu zaburzeń lękowych najsilniejsze dowody skuteczności mają terapia poznawczo-behawioralna (CBT) oraz leki z grupy SSRI i SNRI.

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości charakteryzują się głęboko zakorzenionymi, trwałymi wzorcami przeżywania i zachowania, które znacząco odbiegają od oczekiwań kulturowych i prowadzą do cierpienia lub upośledzenia funkcjonowania. Klasyfikacja ICD-11 wprowadziła istotne zmiany w podejściu do zaburzeń osobowości, odchodząc od kategorii na rzecz modelu wymiarowego, określającego nasilenie zaburzenia (łagodne, umiarkowane, ciężkie) oraz cechy dominujące (negatywna afektywność, oddalenie, dysocjalność, odhamowanie, anankastyczność).

Jednocześnie utrzymano specjalny kwalifikator dla wzorca granicznego (borderline), co odzwierciedla bogatą bazę dowodową i specyficzne potrzeby terapeutyczne tej populacji. Zaburzenie osobowości typu borderline (BPD) dotyka ok. 1,5–6% populacji ogólnej i cechuje się niestabilnością emocjonalną, impulsywnością, zaburzonymi relacjami interpersonalnymi, lękiem przed odrzuceniem oraz tendencjami do samookaleczeń.

Osobowość narcystyczna (w DSM-5-TR: narcystyczne zaburzenie osobowości) charakteryzuje się grandiozyjnym poczuciem własnej ważności, potrzebą podziwu, brakiem empatii oraz poczuciem bycia uprawnionym do specjalnego traktowania. Rozpowszechnienie szacuje się na ok. 0,5–6% populacji ogólnej.

Metodami o udowodnionej skuteczności w leczeniu BPD są: terapia dialektyczno- behawioralna (DBT) opracowana przez Marshę Linehan, terapia schematów Jeffreya Younga oraz terapia oparta na mentalizacji (MBT) Anthony'ego Batemana i Petera Fonagy'ego. W Polsce dostęp do specjalistycznych programów leczenia zaburzeń osobowości systematycznie się poprawia, choć wciąż pozostaje ograniczony.

PTSD i zaburzenia związane ze stresem

Zaburzenie stresowe pourazowe (PTSD) rozwija się po ekspozycji na traumatyczne zdarzenie i objawia się ponownym przeżywaniem traumy (intruzje, flashbacki, koszmary), unikaniem bodźców związanych z traumą, negatywnymi zmianami w poznaniu i nastroju oraz nadmierną pobudliwością (hipervigilancja, trudności ze snem, wzmożona reakcja na niespodziewane bodźce).

Istotną innowacją klasyfikacji ICD-11 jest wprowadzenie kategorii złożonego PTSD (Complex PTSD), które — oprócz klasycznych objawów PTSD — obejmuje zaburzenia w regulacji emocji, negatywny obraz siebie oraz trudności w relacjach interpersonalnych. Złożone PTSD wiąże się najczęściej z przewlekłą, powtarzającą się traumatyzacją (np. przemoc domowa, maltretowanie w dzieciństwie).

Rozpowszechnienie PTSD w populacji ogólnej szacuje się na 3,9–8,3% w zależności od badanej populacji i metodologii. W Polsce dodatkowym kontekstem są traumy historyczne (II wojna światowa, represje komunistyczne), których skutki mogą być transmitowane międzypokoleniowo.

Rekomendowane metody leczenia PTSD obejmują:

• Przedłużona ekspozycja (PE) — opracowana przez Edną Foa
• Terapia przetwarzania poznawczego (CPT)
• EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) — opracowana przez Francine Shapiro
• Farmakoterapia — głównie SSRI (sertralina, paroksetyna)

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD)

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) charakteryzuje się obecnością nawracających, natrętnych myśli (obsesji) oraz powtarzalnych, przymusowych zachowań lub aktów mentalnych (kompulsji), których celem jest redukcja lęku wywoływanego przez obsesje. W ICD-11 OCD zostało wyodrębnione z grupy zaburzeń lękowych i umieszczone w odrębnej kategorii zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych i pokrewnych.

Rozpowszechnienie OCD w ciągu życia szacuje się na ok. 2–3% populacji ogólnej. Typowe tematyki obsesji obejmują: zanieczyszczenie, symetrię i porządek, myśli o treści agresywnej lub seksualnej, wątpliwości dotyczące bezpieczeństwa. Kompulsje mogą przybierać formę rytuałów mycia, sprawdzania, porządkowania lub powtarzania czynności.

W kategorii zaburzeń pokrewnych ICD-11 umieszcza również: dysmorfofobię (zaburzenie dysmorficzne ciała), zaburzenie gromadzenia (syllogomania), trichotillomanię (wyrywanie włosów) oraz dermatillomanię (skubanie skóry).

Złotym standardem w leczeniu OCD jest połączenie terapii poznawczo-behawioralnej z ekspozycją i powstrzymaniem reakcji (ERP) oraz farmakoterapii (leki z grupy SSRI w wyższych dawkach niż w leczeniu depresji, klomipramina). W przypadkach opornych na leczenie rozważa się augmentację lekami przeciwpsychotycznymi lub głęboką stymulację mózgu (DBS).

Zaburzenia odżywiania

Zaburzenia odżywiania to poważne zaburzenia psychiczne, które wiążą się z patologicznym stosunkiem do jedzenia, masy ciała i obrazu własnego ciała. Główne jednostki kliniczne to: jadłowstręt psychiczny (anorexia nervosa), bulimia (bulimia nervosa) oraz zaburzenie z napadami objadania się (BED).

Jadłowstręt psychiczny cechuje się utrzymywaniem znacząco niskiej masy ciała, intensywnym lękiem przed przybraniem na wadze oraz zaburzonym postrzeganiem własnego ciała. Jest to zaburzenie o najwyższym wskaźniku śmiertelności spośród wszystkich zaburzeń psychicznych — śmiertelność wynosi ok. 5–10% w obserwacji 10-letniej. Rozpowszechnienie w ciągu życia wynosi ok. 0,5–2% wśród kobiet i 0,1–0,3% wśród mężczyzn.

Bulimia objawia się nawracającymi epizodami objadania się, po których następują kompensacyjne zachowania (wymioty, nadmierne ćwiczenia, stosowanie środków przeczyszczających). W ICD-11 wprowadzono również kategorię ARFID (Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder) — zaburzenie unikania/ograniczania przyjmowania pokarmów, które nie wynika z obaw o masę ciała.

W leczeniu zaburzeń odżywiania kluczowe jest podejście multidyscyplinarne obejmujące psychoterapię (CBT-E — rozszerzona terapia poznawczo-behawioralna, terapia rodzinna Maudsleya u adolescentów), rehabilitację żywieniową oraz monitorowanie stanu somatycznego. W Polsce ośrodki specjalizujące się w leczeniu zaburzeń odżywiania działają m.in. w Krakowie, Warszawie i Wrocławiu, jednak dostęp do specjalistycznej opieki wciąż pozostaje niewystarczający.

Schizofrenia i zaburzenia psychotyczne

Schizofrenia jest poważnym zaburzeniem psychicznym, które wpływa na myślenie, percepcję, emocje i zachowanie. Dotyka ok. 0,5–1% populacji ogólnej, z równym rozpowszechnieniem u obu płci, choć u mężczyzn typowo debiutuje wcześniej (w 3. dekadzie życia) niż u kobiet.

Objawy schizofrenii dzieli się tradycyjnie na:

• Objawy pozytywne: urojenia (prześladowcze, oddziaływania, wielkościowe), omamy (najczęściej słuchowe — słyszenie głosów), dezorganizacja myślenia i zachowania
• Objawy negatywne: spłycenie afektu, alogia (zubożenie mowy), awolicja (brak motywacji), anhedonia, wycofanie społeczne
• Objawy poznawcze: deficyty uwagi, pamięci roboczej, funkcji wykonawczych

W klasyfikacji ICD-11 zrezygnowano z tradycyjnych podtypów schizofrenii (paranoidalna, hebefreniczna, katatoniczna) na rzecz wymiarów objawowych. Spektrum zaburzeń psychotycznych obejmuje również zaburzenie schizoafektywne, zaburzenie schizotypowe oraz ostre i przemijające zaburzenia psychotyczne.

Leczenie opiera się na lekach przeciwpsychotycznych (atypowe: rysperydon, olanzapina, kwetiapina, klozapina w przypadkach opornych) oraz interwencjach psychospołecznych (psychoedukacja, trening umiejętności społecznych, terapia poznawczo-behawioralna psychoz, wspierane zatrudnienie). Klozapina pozostaje lekiem z najsilniejszymi dowodami skuteczności w schizofrenii lekoopornej, ale wymaga regularnego monitorowania morfologii krwi ze względu na ryzyko agranulocytozy.