PHQ-9 i GAD-7 — jak stosować narzędzia przesiewowe w praktyce klinicznej

Czym są narzędzia przesiewowe i dlaczego warto je stosować?

Narzędzia przesiewowe (screening tools) to standaryzowane kwestionariusze służące do szybkiej oceny nasilenia objawów psychopatologicznych. Nie są one narzędziami diagnostycznymi — nie zastępują pogłębionego wywiadu klinicznego ani formalnej diagnozy. Ich rolą jest identyfikacja osób, u których ryzyko danego zaburzenia jest podwyższone, oraz monitorowanie postępów terapii.

Dwa najpopularniejsze i najlepiej przebadane narzędzia przesiewowe w psychologii klinicznej to PHQ-9 (Patient Health Questionnaire-9) do oceny depresji oraz GAD-7 (Generalized Anxiety Disorder-7) do oceny lęku uogólnionego. Oba są darmowe, krótkie (wypełnienie zajmuje 2-5 minut) i posiadają polskie adaptacje.

PHQ-9 — ocena nasilenia depresji

PHQ-9 składa się z 9 pytań odpowiadających kryteriom dużego epizodu depresyjnego wg DSM-5. Pacjent ocenia, jak często w ciągu ostatnich dwóch tygodni doświadczał poszczególnych objawów, na skali od 0 (wcale) do 3 (prawie codziennie).

Interpretacja wyników PHQ-9:

• 0–4 punkty: minimalne nasilenie objawów depresyjnych — nie wymaga interwencji klinicznej, zalecana ponowna ocena po 2-4 tygodniach w przypadku wątpliwości.
• 5–9 punktów: łagodna depresja — rozważ psychoedukację, monitorowanie, ewentualnie krótką interwencję psychologiczną.
• 10–14 punktów: umiarkowana depresja — wskazana psychoterapia, rozważ konsultację psychiatryczną.
• 15–19 punktów: umiarkowanie ciężka depresja — zalecana aktywna psychoterapia i/lub farmakoterapia.
• 20–27 punktów: ciężka depresja — pilna interwencja, farmakoterapia i psychoterapia, ocena ryzyka suicydalnego.

Pytanie 9 (myśli o samookaleczeniu lub samobójstwie) wymaga szczególnej uwagi. Każda odpowiedź inna niż „wcale" (0) powinna skutkować pogłębieniem wywiadu w kierunku ryzyka samobójstwa, niezależnie od ogólnego wyniku kwestionariusza.

Wypróbuj nasz interaktywny kalkulator PHQ-9 z automatyczną interpretacją wyników i sugestiami klinicznymi.

GAD-7 — ocena nasilenia lęku uogólnionego

GAD-7 zawiera 7 pytań dotyczących objawów lękowych w ciągu ostatnich dwóch tygodni. Skala odpowiedzi jest identyczna jak w PHQ-9 (0-3).

Interpretacja wyników GAD-7:

• 0–4 punkty: minimalne nasilenie lęku
• 5–9 punktów: łagodny lęk — monitorowanie, psychoedukacja
• 10–14 punktów: umiarkowany lęk — wskazana interwencja psychologiczna
• 15–21 punktów: ciężki lęk — aktywne leczenie (psychoterapia i/lub farmakoterapia)

Warto pamiętać, że GAD-7 mierzy przede wszystkim objawy lęku uogólnionego. Chociaż podwyższone wyniki korelują z innymi zaburzeniami lękowymi (np. fobią społeczną, lękiem panicznym), narzędzie to nie jest zaprojektowane do ich różnicowania. Do pełnej diagnozy zawsze wymagany jest pogłębiony wywiad kliniczny.

Skorzystaj z naszego kalkulatora GAD-7 do szybkiej oceny nasilenia lęku u pacjenta.

Kiedy i jak często stosować narzędzia przesiewowe?

Rekomendacje dotyczące częstotliwości stosowania PHQ-9 i GAD-7:

• Przy pierwszej wizycie — jako część wstępnej oceny klinicznej, daje punkt odniesienia (baseline) do porównywania w trakcie terapii.
• Co 2-4 tygodnie w trakcie aktywnej terapii — umożliwia monitorowanie postępów i dostosowywanie planu leczenia.
• Przy zmianie interwencji — nowe leki, zmiana podejścia terapeutycznego, przejście między fazami terapii.
• Na zakończenie terapii — porównanie z wynikiem wyjściowym pozwala ocenić skuteczność leczenia.

Ograniczenia i pułapki interpretacyjne

Mimo że PHQ-9 i GAD-7 są dobrze zwalidowanymi narzędziami, należy pamiętać o ich ograniczeniach:

• To nie są narzędzia diagnostyczne — wysoki wynik sugeruje obecność objawów, ale nie jest równoznaczny z diagnozą. Diagnoza wymaga uwzględnienia kryteriów czasowych, różnicowania z innymi zaburzeniami i oceny kontekstu życiowego pacjenta.
• Zależność od samooceny — wyniki opierają się na subiektywnej ocenie pacjenta, która może być zniekształcona przez różne czynniki (np. minimalizowanie objawów, tendencja do odpowiadania w sposób społecznie pożądany).
• Kulturowe konteksty — polska adaptacja jest dostępna, ale normy porównawcze opracowano głównie na populacjach zachodnich. Warto to uwzględniać przy interpretacji wyników pacjentów z odmiennym kontekstem kulturowym.
• Choroby somatyczne — objawy depresji i lęku mogą nakładać się na objawy chorób somatycznych (zmęczenie, problemy ze snem, bóle). U pacjentów z chorobami przewlekłymi wyniki mogą być zawyżone.

Praktyczne wskazówki

PHQ-9 i GAD-7 to wartościowe narzędzia, które mogą znacząco wzbogacić praktykę kliniczną psychologa. Klucz do ich efektywnego stosowania to traktowanie ich jako elementu szerszego procesu oceny klinicznej — nie jako zamiennika diagnozy. Regularne stosowanie pozwala na obiektywne monitorowanie postępów terapii i podejmowanie decyzji klinicznych opartych na danych, a nie wyłącznie na wrażeniu klinicznym.